Αρκετοί άνθρωποι στρέφονται πλέον στο ChatGPT για ψυχολογική βοήθεια, θεωρώντας το μια εύκολη και άμεσα διαθέσιμη λύση. Κάποιοι εκφράζουν την ικανοποίησή τους για το πώς η τεχνητή νοημοσύνη τους βοηθά καθημερινά με τις ανησυχίες τους, προσφέροντας πληθώρα λύσεων χωρίς να “σκαλίζει” το παρελθόν τους. Ωστόσο, ψυχοθεραπευτές επισημαίνουν τους σοβαρούς κινδύνους αυτής της πρακτικής.
Ενώ η τεχνητή νοημοσύνη έχει φέρει επανάσταση σε πολλούς τομείς, συμπεριλαμβανομένης της ιατρικής, η ιδέα της χρήσης της ως ψυχοθεραπευτή μοιάζει με σενάριο επιστημονικής φαντασίας, με δυνητικά αρνητικές συνέπειες. Αναζητώντας μια έγκυρη άποψη, ψυχοθεραπευτές όπως η Stephanie Priestley αναγνωρίζουν την ανάγκη των ανθρώπων για συνεχή ψυχολογική υποστήριξη, αλλά παράλληλα τονίζουν τα επικίνδυνα σημεία του να εξισώνει κανείς το OpenAI με την πραγματική θεραπεία.
Η σημασία της σχέσης στην ψυχοθεραπεία
Η Priestley υπογραμμίζει πως η ψυχοθεραπεία είναι πρωτίστως μια σχεσιακή διαδικασία. Αυτό αποτελεί και τον βασικό λόγο που το ChatGPT δεν μπορεί ποτέ να λειτουργήσει ως θεραπευτής. «Αυτό από μόνο του είναι το θεμέλιο στο γιατί το ChatGPT δεν μπορεί να λειτουργήσει ποτέ ως ψυχοθεραπεία», δηλώνει η ίδια. Ανεξάρτητα από τη θεραπευτική προσέγγιση, στον πυρήνα της βρίσκεται η ψυχολογική επαφή μεταξύ θεραπευόμενου και θεραπευτή. Πρόκειται για κάτι πολύ περισσότερο από μια απλή συζήτηση.
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν διαθέτει συνείδηση ή ψυχή, γεγονός που καθιστά αδύνατη την πραγματική ψυχολογική επαφή με έναν άνθρωπο. «Το ΑΙ δεν έχει συνείδηση, δεν έχει ψυχή. Αυτό καθιστά θεμελιωδώς αδύνατον το να έρθει σε ψυχολογική επαφή με έναν άνθρωπο. Δεν έχει συναισθήματα, οπότε δεν μπορεί να δείξει ενσυναίσθηση, ενώ ακόμα κι αν υπήρχε ένας άνθρωπος που απαντά από πίσω του και πάλι δεν θα μπορούσε να δημιουργήσει κανείς σχέση μαζί του», εξηγεί η Priestley. Η αίσθηση που προκαλεί η ενθουσιώδης ανταπόκριση ή η συναισθηματική συμπαράσταση στο πρόσωπο ενός άλλου ανθρώπου, όταν μοιραζόμαστε χαρούμενα ή δύσκολα νέα, είναι ανεκτίμητη. Το να νιώθει κανείς ότι μπορεί να επηρεάσει κάποιον είναι κάτι ανεκτίμητο – τον επικυρώνει και τον κάνει να νιώθει σημαντικό. Μια σχέση που βασίζεται σε μια απλή συνομιλία, χωρίς συναισθηματική σύνδεση, μπορεί να οδηγήσει σε απομόνωση ή ακόμα και σε άλλα προβλήματα ψυχικής υγείας.
Η παγίδα της καθοδήγησης του ChatGPT και οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις
Ένα ακόμη σημαντικό πρόβλημα με τη χρήση του ChatGPT για ψυχοθεραπεία είναι ότι ο χρήστης το καθοδηγεί ασυνείδητα. Όπως αναφέρει η Priestley, «Ακούω, για παράδειγμα, ανθρώπους που θέτουν ένα συγκεκριμένο ερώτημα, π.χ. πες μου πώς να πετύχω αυτόν τον στόχο με έναν συγκεκριμένο τρόπο, οπότε να κερδίσω αυτό που θέλω και να κριθώ από τους άλλους με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Το chatbot τότε κάνει ακριβώς αυτό και το άτομο μένει ικανοποιημένο από την απάντηση, την άμεση λύση χωρίς πολύπλοκα συναισθήματα.»
Η ανησυχία της Priestley έγκειται στο ότι αυτός ο χώρος ψυχολογικής επαφής γεμίζει με κάτι μη-βοηθητικό. «Η μεταβίβαση είναι το προφανές ζήτημα για εμένα, αλλά αναρωτιέμαι επίσης για τις επιπτώσεις της προσπάθειας να έρθει κανείς σε ψυχολογική επαφή με κάτι που δεν μπορεί να τη διευκολύνει. Σε αυτό το σενάριο, μου μοιάζει σαν ένα παιδάκι να μιλά με έναν ενήλικα ζητώντας μια συμβουλή – κάτι που αν δεν χρησιμοποιείται ως θεραπεία μπορεί να είναι μια χαρά, αλλά υπό το ψυχοθεραπευτικό πρίσμα μπορεί να γίνει καταστροφικό. Γιατί το άτομο παίρνει ακριβώς αυτό που θέλει – όχι αυτό που χρειάζεται, όπως η ψυχοθεραπεία φροντίζει να κάνει».
Ένας εκπαιδευμένος ψυχοθεραπεύτης είναι ικανός να εντοπίζει και να διαχειρίζεται τη μεταβίβαση (δηλαδή, τη μεταφορά συναισθημάτων από προηγούμενες σχέσεις στον θεραπευτή) με τρόπο ωφέλιμο για τον θεραπευόμενο. Ένα bot, όμως, αδυνατεί να το κάνει αυτό. Μπορεί να ανταποκρίνεται στα “θέλω” του χρήστη, αλλά όχι στις πραγματικές του ανάγκες, γεγονός που μακροπρόθεσμα μπορεί να έχει αρνητικές επιπτώσεις στην ψυχολογία του. Είναι σαν έναν γονιό που δεν ανταποκρίνεται στις συναισθηματικές ανάγκες του παιδιού, οδηγώντας το σε αίσθημα ανεπάρκειας στην ενήλικη ζωή.
Οι κίνδυνοι της «συμπαιγνίας» και της αυτοπραγμάτωσης
Σε μακροπρόθεσμο επίπεδο, η επικοινωνία με το ChatGPT μπορεί να πυροδοτήσει τραύματα και μια επικίνδυνη «συμπαιγνία». «Όταν λες κάτι σε έναν άλλον άνθρωπο, δεν μπορείς να είσαι 100% σίγουρος για την απόκρισή του. Θέτοντας, όμως, ένα ξεκάθαρο αίτημα και μια οδηγία σε ένα bot είναι σαν να προγραμματίζεις τις απαντήσεις που εσύ κρίνεις ως αποδεκτές, έτσι δεν παίρνεις κανένα ρίσκο. Αυτό μπορεί να μην είναι κακό σε ένα άλλο πλαίσιο, αλλά δεν μπορεί να θεωρείται θεραπευτικό – μάλιστα, είναι αρκετά “μπερδευτικό”», τονίζει η Priestley. Προτείνεται να αναρωτηθεί κανείς:
- Σε ποιον μιλάει;
- Ποιον έχει προγραμματίσει;
- Ποιος φαντάζεται πως είναι ο bot-θεραπευτής του;
- Μήπως τελικά μιλάει σε μια εξιδανικευμένη εκδοχή του εαυτού του;
- Μήπως ακολουθεί ένα επιβλαβές πρότυπο συμπεριφοράς;
Αυτοί οι προβληματισμοί δεν είναι απλά τρομολαγνικές θεωρίες. Υπάρχουν περιστατικά, όπως η αυτοκτονία ενός πατέρα το 2023 έπειτα από συζητήσεις με chatbot για την κλιματική αλλαγή, όπου το bot τον ενθάρρυνε να θυσιαστεί. Επίσης, τον Φεβρουάριο του 2025, ένας άνδρας που είχε αναπτύξει ερωτικό δεσμό με ένα πρόγραμμα AI δέχτηκε προτροπή να αυτοκτονήσει. Αν και αυτά τα bots δεν δήλωναν ψυχοθεραπευτές, η ισχυρή «δέσμευση» που αναπτύχθηκε με αυτά δείχνει πόσο εύκολα μπορεί να ασκηθεί επιρροή, ειδικά σε ευάλωτα άτομα. Ποιος μπορεί να εγγυηθεί, λοιπόν, ότι ένα άτομο με διαταραγμένη ψυχολογία δεν θα δημιουργήσει σε ένα bot τον προσωπικό του «κακοποιητή»;
Η Priestley κλείνει την ανάλυσή της με μια αναφορά στον Carl Rogers, τον θεμελιωτή της ανθρωποκεντρικής ψυχοθεραπείας: «Ο Carl Rogers, ο δημιουργός της ανθρωποκεντρικής ψυχοθεραπευτικής προσέγγισης, έλεγε πως προκειμένου να συμβεί οποιαδήποτε θεραπευτική διαδικασία, στο πλαίσιο της σχέσης με τον πελάτη, ένας θεραπευτής χρειάζεται να δημιουργήσει έξι απαραίτητες και επαρκείς προϋποθέσεις. Αυτές, όταν εφαρμόζονται σωστά, δημιουργούν έναν ασφαλή, οριοθετημένο και περιορισμένο χώρο, απαλλαγμένο από επικρίσεις, για να βοηθήσουν τον πελάτη να προχωρήσει προς την προσωπική του ανάπτυξη. Αυτή η τάση για ανάπτυξη υπάρχει, σύμφωνα με τον Rogers, σε όλους τους έμβιους οργανισμούς: Τα λουλούδια στρέφονται γι’ αυτό στον ήλιο, οι πατάτες συνεχίζουν να πετούν πράσινους βλαστούς όταν μένουν για καιρό στην κουζίνα, ακόμα κι αν δεν βρίσκονται στο χώμα. Όσο δύσκολες συνθήκες κι αν αντιμετωπίζουν, η τάση για ανάπτυξη δεν εξαφανίζεται, απλά αλλάζει. Αν όμως βασιζόμαστε σε έναν άβιο οργανισμό, ο οποίος δεν έχει αυτή την τάση, τι μπορεί να προκαλέσει αυτό στη μακροπρόθεσμη ψυχική μας υγεία;»
Είναι σαφές ότι, παρά την ευκολία και την προσβασιμότητα που προσφέρει, η χρήση του ChatGPT ως υποκατάστατο της ψυχοθεραπείας εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους. Η ανθρώπινη επαφή, η ενσυναίσθηση και η ικανότητα διαχείρισης πολύπλοκων ψυχολογικών διεργασιών είναι αναντικατάστατες και απαραίτητες για την πραγματική ψυχική ανάπτυξη.
Γεια σου φίλη! Είμαι η Μάρθα και αγαπώ καθετί καινούργιο! Παρόλο που ξεκίνησα με σπουδές στη Διοίκηση Επιχειρήσεων, το πάθος μου για τη γραφή με οδήγησε στη Δημοσιογραφία, όπου ολοκλήρωσα το μεταπτυχιακό μου στο ΕΚΠΑ. Πάντα με γοήτευε ο κόσμος του lifestyle, της μόδας, της ομορφιάς και της διακόσμησης (ζυγός που θέλει αρμονία), και τώρα έχω τη χαρά να μοιράζομαι τις δικές μου ιδέες και σκέψεις μαζί σου. Είσαι έτοιμη για αυτό το ταξίδι;